VNA là một hãng hàng không chiếm thị phần lớn nhất trong 4 hãng HK khai thác thường lệ tại Việt Nam

Tuy nhiên, đối với các hãng hàng không Việt Nam đã và đang hoạt động thì mới chỉ có VietNam Airlines (VNA) mặc dầu chịu lỗ nhưng vẫn mở các đường bay nội địa tới vùng sâu, vùng xa và các địa phương có mức tăng trưởng kinh tế thấp và du lịch chưa phát triển. Vậy vấn đề lựa chọn mục tiêu giữa lợi ích kinh tế hay chính trị xã hội được VNA cân đối như thế nào? Đường bay từ Nội Bài đến Chu Lai sẽ được mở trên sơ sở dự báo lượng hành khách đi/đến Quảng Nam, Quảng Ngãi ra sao khi Chính Phủ đã phê duyệt 2 tỉnh này đều nằm trong vùng kinh tế trọng điểm miền trung và có đến 2 khu kinh tế lớn là Chu Lai và Dung Quất.

Tính đến năm 2009, nước ta đã có 4 hãng hàng không đã khai thác thường lệ thị trường vận tải hàng không nội địa (VNA,VASCO, Jetstar Pacific Airlines - ICA) với 31 đường bay nối thủ đô Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh với 16 cảng hàng không địa phương ở cả 3 miền bắc, Trung, Nam. Đến tháng 11/2009 thì ICA ngừng bay, trả máy bay cho nước ngoài do thiếu vốn pháp định và nợ nần các đối tác không có khả năng thanh toán. Mặc dầu năm 2009 khủng hoảng kinh tế toàn cầu tác động với hoạt động vận tải hàng không của Việt Nam nhưng sản lượng vận chuyển hành khách và hàng hóa của các hãng hàng không Việt Nam vẫn tăng trưởng, theo đó vận chuyển hành khách đạt 11,6 triệu lượt, tăng 11% so với năm 2008, trong đó VNA đạt 9 triệu lượt hành khách. Vận chuyển hàng hóa của 4 hãng đạt 140 nghìn tấn, tăng 3,5% so với 2008, hàng hóa quốc tế đạt 42,6 nghìn tấn, giảm 9% so với năm 2008. Điều đáng quan tâm là thị trường vận tải hàng không Việt Nam năm 2009 có sự tăng trưởng không đồng đều giữa quốc tế và nội địa, theo đó thị trường vận chuyển hành khách nội địa tăng trưởng cao, đạt 20% trong cả năm.

Hiện tại, các đường bay có hệ số tương đối cao của VNA cũng chỉ tập trung ở những đường bay trục chính giữa các thành phố lớn như Nội Bài - Tân Sơn Nhất, Nội Bài - Đà Nẵng, Tân Sơn Nhất - Đà Nẵng, Nội Bài - Phú Bài, Cam Ranh, Liên Khương, Cần Thơ... Tân Sơn Nhất - Phú Bài, Phú Quốc... Còn các đường bay nhỏ lẻ tới các vùng sâu vùng xa, các địa phương có mức tăng trưởng kinh tế thấp, du lịch chưa phát triển cũng chỉ có VNA mở đường bay và khai thác như Nội Bài đi Điên Biên, Đồng Hới, Pleiku, Tuy Hòa, Phù Cát, Vinh, Chu Lai… Tân Sơn Nhất đi Vinh, Rạch Giá, Phù Cát, Chu Lai... Đà Nẵng đi Pleiku, Phù Cát... Hay như VASCO là công ty nhỏ của VNA cũng đảm nhiệm đường bay nhỏ lẻ hầu hết đều lỗ do chi phí đầu vào cao: xăng dầu, dịch vụ mặt đất cho các chuyến bay, dịch vụ trên máy bay... Hiện tại, VNA có 35 đường bay nội địa. Mỗi năm mạng đường bay nội địa của hãng lỗ 1 triệu USD mỗi năm. Để khuyến khích hành khách đi máy bay, VNA chấp nhận bán giá khuyến mại trong những tháng đầu mở đường bay nên khả năng hòa vốn lại càng khó. Chẳng hạn: Đường bay Tân Sơn Nhất - Cần Thơ - Phú Quốc cuối tháng 3/2010, khai trương và bán giá khuyến mại trong 2 tháng đầu 304.000đ/lượt; Đường bay Nội Bài - Vinh bay lại từ 12/5 giá chỉ 300.000đ/lượt, sau 20/6/2010 mới tăng lên 800.000đ/lượt; Đường bay Nội Bài - Chu Lai giá chỉ 400.000đ/lượt, sau mới tăng lên 1,2 triệu đồng/lượt. Nhằm ủng hộ chương trình kích cầu du lịch, VNA còn tham gia giảm giá các đường bay nội địa. Tuy nhiên, điều đáng mừng là trên tổng mạng bay thì hãng không lỗ do các đường bay vàng, tần suất dày và đạt hệ số ghế cao. Chính vì nếu bay sẽ lỗ nên các hãng hàng không đang hoạt động như JP hay tới đây tới đây là Viet Jet Air (VJA), Mekong Air sẽ không mặn mà với những đường bay chịu nhiều rủi ro về tài chính. Hiện tại, JPA mới có các đường bay nội địa từ Tân Sơn Nhất đi Hà Nội, Đà Nẵng, Huế, Hải Phòng, Vinh; Nội Bài, Tân Sơn Nhất đi Đà Nẵng. Hơn nữa số lượng máy bay của hãng JPA (6 chiếc gồm A320 và B737, không còn máy bay nhỏ để phù hợp với đường bay ngắn) hay VJA(dự kiến 3 chiêc) cũng không đủ để trang trải tới nhiều đường bay. Vậy thì vấn đề đặt ra là vì sao biết lỗ mà VNA, VASCO vẫn duy trì các đường bay này, mở thêm nhiều đường bay nội địa trong những năm gần đây và sắp tới sẽ được mở thêm các đường bay tương tự trong khi các hãng hàng không khác lại tập trung khai thác các đường bay tới các thành phố lớn? Có ý kiến cho rằng: VNA chấp nhận chịu lỗ trong ngắn hạn ở các đường bay nội địa để cạnh tranh với các hãng hàng không khác. Còn VNA xác định là hãng hàng không quốc gia nên hướng tới mục đích cân bằng giữa phát triển kinh doanh và thực hiện chính sách chính trị, kinh tế xã hội, an ninh quốc phòng. Hay nói cách khác là ít có cơ hội lựa chọn giữa lợi ích kinh tế và trách nhiệm xã hội. Do đó, có thể nhìn nhận trong khi các hãng hàng không khác lấy lợi nhuận làm mục tiêu kinh doanh thì VNA phải cõng thêm nhiệm vụ vận tải hàng không công cộng; Mà một khi là vận tải công cộng thì phải được nhà nước bù lỗ, như phương tiện xe bus tại các thành cảng hàng không tạicác thành phố chẳng hạn. Sắp tới đây sẽ có một số cảng hàng không và sân bay đã đưa vào quy hoạch như Quảng Ninh, Lào Cai, Thanh Hóa, Phan Thiết, Lai Châu, Kon Tum, An Giang, Quảng trị. Trong tương lai nếu có chủ trương mở đường bay tới các địa phương sẽ xây dựng cảng hàng không mới cũng chỉ có VNA đảm nhiệm.

Trong lịch bay mùa hè 2010 của VNA sẽ có 20 điểm đến nội địa. Các đường bay mới ở đường như: Tân Sơn Nhất - Cần Thơ - Phú Quốc mỗi tuần 5 chuyến bằng máy bay ATR72; Nội Bài - Vinh (dừng bay từ 1998) mỗi tuần 5 chuyến bằng máy bay ATR72; Nội Bài - Chu Lai tuần 4 chuyến bằng máy bay Fokker 70...Những đường bay này nằm trong chương trình bay nội vùng, liên vùng của VNA nhằm phát triển kinh tế xã hội kết hợp với chính sách chính trị xã hội ở các địa phương. Theo bà Nguyễn Thanh Vân - Ủy viên HĐQT VNA: VNA và các cổ đông khác, trong đó có VALC đang xúc tiến thành lập hãng hàng không VietAir trên cơ sở tái cơ cấu Vasco nhằm khai thác các đường bay ngắn nội địa, tiến tới bay các đường bay ngắn quốc tế, gom khách cho VNA. Chủ trương này đã được chính phủ đồng ý theo Công văn số 1347/VPCP-KTN hồi tháng 3 năm 2010; hiện tại VNA đang hoàn chỉnh dự án Chính phủ phê duyệt. Thương hiệu VietAir trên thực tế đã được VNA sử dụng nhiều năm nay với các đường bay quốc tế tới Đài Loan. Đây cũng là phương án khả thi và hứa hẹn hiệu quả do sẽ huy động được nguồn vốn của các doanh nghiệp có tiềm lực về tài chính, đảm bảo quyền lợi của các nhà đầu tư trong nước thay vì để nhiều nhà đầu tư nước ngoài tham gia góp vốn và điều hành quá sâu vào kế hoạch SXKD, doanh thu, lợi nhuận của các hãng hàng không Việt Nam. Trường hợp ECA là một ví dụ điển hình cho các hãng hàng không đi sau về hãng hàng không tư nhân nhưng năng lực tài chính chưa đủ mạnh để duy trì loại hình dịch vụ giao thông cần đến lượng vốn lớn như vận tải hàng không (chỉ có 200 tỷ đồng khi thành lập và bay trong 1 năm; nợ tiền xăng dầu 20 tỷ đồng, nợ dịch vụ mặt đất vài chục tỷ đồng, thiếu vốn pháp định; các dịch vụ đều đi thuê như thuê ướt (máy bay, phi công, bảo dưỡng và tiếp viên...)

Thị trường hành không nội địa tăng trưởng nhưng kết quả kinh doanh vẫn lỗ là nghịch lý mà VNA đang tìm cách tháo gỡ. Để các đường bay nội địa nói chung, các đường bay nhỏ lẻ nói riêng giảm lỗ và hòa vốn, tiến tới có lợi nhuận cần có sự hỗ trợ của địa phương và các doanh nghiệp sở tại để 3 bên cùng chia sẻ gánh nặng tài chính. Hình thức hỗ trợ có thể là vận động các cộng đồng doanh nghiệp góp vốn ban đầu để mở đường bay mới; khuyến khích cán bộ, công chức, doanh nhân, người dân đi máy bay; cho phép thanh toán vé máy bay thay vì vé tàu hỏa và ô tô; miễn phí vé ô tô đưa đón khách tới CHK; trang bị xe chở khách tại CHK; hỗ trợ xây dựng đường giao thông CHK... chẳng hạn: năm 2005 khi đưa CHK Chu Lai vào khai thác, tỉnh Quảng Nam đã đầu tư xây dựng đường vào nhà ga và cung cấp hệ thống điện, nước. Tỉnh Nghệ An hỗ trợ cảng hàng không Vinh làm giao thông tới nhà ga và mới khánh thành cùng với sân đỗ máy bay vào tháng 5/2010. Mới đây công ty GTVT Quảng Nam đã vận chuyển miễn phí cho hành khách đi từ Tam Kỳ đến sân bay Chu Lai và ngược lại với mức 60.300đồng/người/lượt từ ngân sách nhà nước. Năm 2009, Quảng Nam chi hàng trăm triệu đồng cho chính sách làm kích cầu người dân đi máy bay. Các doanh nghiệp đóng góp kinh phí để quảng bá đường bay, chia sẻ khó khăn với VNA mỗi năm khoảng 3 tỷ đồng. Tỉnh Quảng Trị quảng cáo miễn phí đường bay Nội Bài - Chu Lai trên truyền hình, báo in của tỉnh; chỉ đạo cán bộ, nhân viên sử dụng phương tiện của hàng không đến CHK Chu Lai và ngược lại. Sắp tới Đà Nẵng và Lâm Đồng góp quỹ 12 tỷ đồng hỗ trợ VNA mở lại đường bay Đà Nẵng - Liên Khương. Hiện tại mới chỉ có 1% dân số Việt Nam sử dụng phương tiện máy bay mặc dầu thị phần vận chuyển hàng không nội địa của VNA chiếm hơn 70%, của JPA 25%. Theo đà kinh tế thế giới và trong nước phục hồi và tăng trưởng trở lại, các đường bay nội địa sẽ phát triển hơn nữa theo nhu cầu của người dân. Du khách và nhu cầu tìm kiếm thị trường mới của các doanh nhân. Thị trường vận tải hàng không nội địa đang rộng mở, tuy nhiên, không phải hãng hàng không nào cũng sẵn sàng bay đến những vùng miền xa xôi và các đại phương tăng trưởng kinh tế cũng như phát triển du lịch còn khiêm tốn. Đó cũng chính là trọng trách VNA đang đảm nhận bên cạnh mục tiêu tăng trưởng lợi nhuận mà bất kỳ hãng hàng không nào cũng hướng tới.

Tạp chí hàng không Việt Nam